CÔNG CỤ AI BỎ TÚI GIÚP VIỆT NAM NGĂN NGỪA TỘI PHẠM THƯƠNG MẠI GỖ TRỊ GIÁ   HÀNG TỶ ĐÔ LA TRÊN TOÀN CẦU

Một công cụ mới tích hợp AI đang giúp các cán bộ kiểm soát gỗ nhập khẩu của  Việt Nam nhằm xác định gỗ bất hợp pháp trong vài phút — thay vì mất hàng giờ như trước đây — góp phần thúc đẩy các nỗ lực bảo vệ một số khu rừng bị đe dọa nhất thế giới.  

Buôn bán gỗ bất hợp pháp là một trong những loại hình tội phạm môi trường sinh lợi nhất trên hành tinh, với giá trị ước tính 10-15 tỷ đô la một năm ở mức độ toàn cầu.  

Việt Nam, với vai trò là một trung tâm chế biến gỗ toàn cầu, đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng này khi nhập khẩu khối lượng lớn gỗ — bao gồm cả gỗ từ các loài được bảo vệ — từ lưu vực Congo giàu đa dạng sinh học của Châu Phi.  

Tuy nhiên, việc xác định các loài gỗ tại chỗ từ lâu đã là một nút thắt cần tháo gỡ. Khi thiếu các công cụ để phân biệt gỗ cần được bảo vệ với gỗ hợp pháp, các cán bộ thực thi pháp luật thường buộc phải dựa vào giấy tờ khai báo hoặc tài liệu hướng dẫn tại hiện trường - một quá trình có thể kéo dài nhiều giờ hoặc thậm chí là dẫn đến định danh không chính xác.  

Điều đó đang thay đổi. 

Dựa trên kinh nghiệm thực tế tích lũy nhiều năm và hiểu biết sâu sắc về công tác thực thi, TRAFFIC đã điều chỉnh công cụ Xylorix Enforcer — do nhà phát triển công nghệ Agritix phát triển — để đáp ứng nhu cầu thực tế của các cán bộ tại Việt Nam, Cameroon và Cộng hòa Congo. 

Ứng dụng di động tích hợp AI này giúp các cán bộ hải quan và kiểm lâm nghiệp định các loài gỗ một cách nhanh chóng và chính xác tại hiện trường — chỉ bằng cách sử dụng điện thoại thông minh và ống kính macro. 

Từ hàng giờ đếnxuống còn vài phút 

Vào tháng 5 và tháng 6 năm 2025, TRAFFIC đã đào tạo 75 cán bộ cửa khẩu tại ba tỉnh (Bắc Giang, Quảng Nam và Nghệ An) để nhanh chóng xác định các loài gỗ có giá trị thương mại cao — biến những cuộc kiểm tra kéo dài hàng giờ thành chỉ còn vài phút và tăng cường hiệu quả kiểm tra. Công cụ này đã được thử nghiệm trên 15 loài có nguy cơ cao, bao gồm gỗ trắc (Dalbergia cochinchinensis), gỗ Cẩm lai (Dalbergia oliveri) và Lim tali (Erythrophleum ivorense) nhằm đảm bảo chuỗi cung ứng nguyên liệu hợp pháp, thúc đẩy quản lý rừng bền vững ở Việt Nam 

Một cán bộ tham gia tập huấn, ông Ngô Thành Trung, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu, cho biết: 

Trước đây, khi gặp phải các loài gỗ lạ, chúng tôi thường phải dựa vào tài liệu hoặc dành hàng giờ để tham khảo nhiều nguồn tài liệu tham khảo. Với WOOD ID, giờ đây tôi có thể xác minh các loài trong vài phút và chia sẻ phát hiện ngay lập tức với các đồng nghiệp. Điều này sẽ tăng cường đáng kể khả năng phát hiện các lô hàng đáng ngờ của chúng tôi.” 

Nhắm mục tiêu vào những loài gỗ cần bảo vệ nhất 

Danh sách các loài của công cụ này được TRAFFIC xây dựng, dựa trên tình trạng trong Danh mục Sách đỏ IUCN, danh sách các loài trong phụ lục CITES và mức độ phổ biến thương mại. Mục tiêu: tập trung vào các loài dễ bị tổn thương nhất và thường xuyên bị buôn bán vào Việt Nam từ các quốc gia như Cameroon và Cộng hòa Congo. 

Cách tiếp cận của TRAFFIC không phải là tạo thêm ra một công nghệ nào nữa — chúng tôi cần một công cụ bảo tồn có thể thực sự thay đổi cách thức các cán bộ thực thi bảo vệ các loài dễ bị tổn thương nhất,” Ông Chen Hin Keong, Cố vấn cấp cao về Quản trị và Thương mại Rừng tại TRAFFIC cho biết.  

Tác động của WOOD ID vượt xa phạm vi nhận dạng. 

Bằng cách cho phép kiểm tra nhanh hơn, xây dựng hồ sơ chặt chẽ hơn và chia sẻ dữ liệu tức thời giữa các nhóm cán bộ thực thi, công cụ này thúc đẩy sự hợp tác xuyên biên giới — đồng thời giảm thiểu sự chậm trễ không cần thiết khi thông quan các lô hàng gỗ hợp pháp. 

Việc kiểm tra loài nhanh hơn và chính xác hơn có nghĩa là có thể ngăn chặn được nhiều gỗ bất hợp pháp hơn — và bảo vệ rừng trước khi thiệt hại xảy ra. 

Mỗi phút tiết kiệm được trong quá trình nhận dạng loài nghĩa là các cuộc kiểm tra sẽ kỹ lưỡng hơn và kết quả thực thi mạnh mẽ hơn”, Bà Nguyễn Tuyết Trinh, Giám đốc Văn phòng TRAFFIC tại Việt Nam cho biết. “Bằng cách thu hẹp khoảng cách giữa công nghệ tiên tiến và công tác thực thi tuyến đầu, chúng tôi đang hỗ trợ cho cán bộ với sự tự tin và các công cụ họ cần để đưa ra những quyết định quan trọng nhằm bảo vệ rừng của chúng ta và các cộng đồng phụ thuộc vào rừng”. 

Các bước tiếp theo 

TRAFFIC sẽ tiếp tục mở rộng cơ sở dữ liệu của WOOD ID — hướng tới mục tiêu 50 loài vào năm 2026 — đồng thời cung cấp nhiều chương trình đào tạo hơn tại Việt Nam nhằm nâng cao năng lực cho cán bộ thực thi pháp luật từ đó giảm thiểu rủi ro gỗ nhập khẩu từ Cameroon và Cộng hòa Congođảm bảo nguồn cung nguyên liệu hợp pháp cho ngành công  nghiệp chế biến gỗ của Việt Nam 

Vai trò của TRAFFIC là kết nối sự đổi mới với tác động bảo tồn”, bà Trinh nói thêm. “Thông qua những quan hệ đối tác như thế này, chúng tôi đảm bảo rằng các công cụ đột phá như WOOD ID sẽ đến được với những cán bộ cần chúng nhất, cho phép nhận dạng nhanh chóng và chính xác để trực tiếp chuyển thành biện pháp bảo vệ tốt hơn cho các loài có nguy cơ tuyệt chủng và các hoạt động quản lý rừng bền vững hơn”.